ลีซูหรือลีซอ ห้วยระแฮ้: อัตลักษณ์ข้ามกาลเวลาและการธำรงอยู่ของชุมชนชาติพันธุ์แห่งตำบลแม่สิน

ท่ามกลางหุบเขาและสายน้ำที่โอบล้อมตำบลแม่สิน อำเภอศรีสัชนาลัย จังหวัดสุโขทัย มีชุมชนเล็กๆ แห่งหนึ่งที่ซ่อนตัวอยู่อย่างสงบแต่เปี่ยมด้วยเรื่องราวการเดินทางและการต่อสู้อันยาวนาน ชุมชนแห่งนี้คือ “หย่อมบ้านห้วยระแฮ้” พื้นที่เพียงแห่งเดียวในบ้านสุเม่นเหนือ (หมู่ที่ 21) ที่เป็นถิ่นพำนักของกลุ่มชาติพันธุ์ ลีซูหรือลีซอ ผู้มีวิถีชีวิตเชื่อมโยงระหว่างธรรมชาติ ความเชื่อ และการปรับตัวเข้ากับโลกสมัยใหม่ได้อย่างลงตัว

1. ปฐมบทแห่งการเดินทาง: จากยอดดอยสู่ห้วยระแฮ้

ประวัติศาสตร์ของชาวลีซูหรือลีซอ ห้วยระแฮ้ เกิดจากการหลอมรวมของพี่น้องลีซูที่อพยพมาจากหลากหลายทิศทาง ทั้งจากจังหวัดเชียงใหม่ เชียงราย และเพชรบูรณ์

นายบัญชา บุกล่า ผู้ใหญ่บ้านหมู่ที่ 21 ให้ข้อมูลว่า เดิมทีชุมชนตั้งถิ่นฐานอยู่ที่ห้วยไม้ บ้านแม่ท่าแพ (เขตตำบลบ้านแก่ง) แต่เนื่องด้วยภารกิจการพัฒนาพื้นที่เพื่อก่อสร้างอ่างเก็บน้ำแม่ท่าแพในปี พ.ศ. 2533 ทำให้ชาวบ้านจำนวน 28 ครัวเรือนต้องอพยพมาลงหลักปักฐาน ณ พื้นที่ริม “ลำห้วยระแฮ้” จนกลายเป็นชื่อเรียกติดปากที่บ่งบอกถึงบ้านอันถาวรมาจนถึงปัจจุบัน แม้ต้องเดินทางผ่านเส้นทางที่ลาดชันกว่า 8 กิโลเมตรจากหมู่บ้านหลัก แต่ที่นี่คือพื้นที่ที่พวกเขาได้สร้างรากฐานใหม่ด้วยความภาคภูมิ

2. วิถี "ข้าวไฮ่": ภูมิปัญญากสิกรรมบนพื้นที่สูง

หัวใจสำคัญของวิถีชีวิตชาวลีซูหรือลีซอ ห้วยระแฮ้ คือการพึ่งพาตนเองผ่านการปลูก "ข้าวไร่" (ข้าวไฮ่) ซึ่งมีกรรมวิธีที่สอดคล้องกับสภาพภูมิประเทศที่เป็นภูเขาและเนินสูง:

การกระทุ้งดินหยอดหลุม: ชาวบ้านจะใช้วิถีเกษตรแบบดั้งเดิมโดยใช้ไม้ลำยาว "กระทุ้งดิน" ให้เป็นหลุมเล็กๆ ตามแนวเขา จากนั้นจึงหยอดเมล็ดข้าวลงในหลุมและกลบด้วยดิน วิธีนี้เป็นภูมิปัญญาที่ช่วยรักษาหน้าดินและป้องกันการชะล้างพังทลายของดินได้ดีกว่าการไถพรวนในแนวราบ

พืชวัฒนธรรมและเศรษฐกิจ: นอกจากข้าวไร่ทั่วไปแล้ว ชุมชนยังภาคภูมิใจกับ "ข้าวเหนียวลืมผัว" พืชที่มีรสชาติหอมนุ่มและมีคุณค่าทางโภชนาการสูง ปัจจุบันยังมีการปรับเปลี่ยนมาปลูกไม้ผลอย่าง ส้มเขียวหวาน ทุเรียน และยางพารา ซึ่งกลายเป็นรายได้หลักเลี้ยงครอบครัว

3. ทุนทางวัฒนธรรมและอัตลักษณ์การแต่งกาย

อัตลักษณ์ของลีซูหรือลีซอ ห้วยระแฮ้ ถูกบอกเล่าผ่านสัญลักษณ์ที่ประณีตและชัดเจน:

อาภรณ์หลากสี (สตรี): สวมเสื้อแขนกระบอกสีสดใส (ฟ้า เขียว ม่วง) ตกแต่งคอเสื้อด้วยแถบผ้าสีเย็บซ้อนริ้วอย่างประณีต (Appliqué) พร้อมหมวกประดับพู่ลูกปัดที่บอกเล่าสถานะทางสังคม

ความสง่างามของบุรุษ: สวมเสื้อแขนยาวผ้ากำมะหยี่สีดำประดับ "กระดุมเงิน" แวววาวจำนวนมาก ยิ่งมีกระดุมมากยิ่งบ่งบอกถึงสถานะและศักดิ์ศรี พร้อมสะพายย่ามปักลวดลายฝีมือภรรยาที่สื่อถึงความรักและความอุดมสมบูรณ์

4. ประเพณี ความเชื่อ และการประกาศตัวตนสู่สากล

ชุมชนมีการอยู่ร่วมกันท่ามกลางความหลากหลายทางศาสนา ทั้งพุทธ คริสต์ (โปรเตสแตนต์) และการนับถือผีบรรพบุรุษ:

ปีใหม่ลีซอและการเต้นจะคึ: จัดขึ้นตรงกับช่วงตรุษจีน นาน 3 วัน 3 คืน ไฮไลท์คือการเต้น "จะคึ" รอบกองไฟ และการทำอาหารมงคลอย่างการตำ "ข้าวปุก" และเมนู "หม่าหวู่จ่า" (ต้มหน่อไม้ใส่กระดูกหมู)

คริสต์มาสและงานฉลองข้าวใหม่: เป็นช่วงเวลาแห่งการขอบคุณสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ชาวบ้านจะสวมชุดประจำเผ่าเต็มยศมารวมตัวกันอย่างพร้อมเพรียงเพื่อเฉลิมฉลองผลผลิตและส่งมอบความสุขให้แก่กัน

ศักดิ์ศรีบนเวทีจังหวัด: เมื่อวันที่ 31 ตุลาคม 2563 ชาวลีซูหรือลีซอ ห้วยระแฮ้ ได้เป็นตัวแทนอำเภอศรีสัชนาลัย ร่วมเดินขบวนวัฒนธรรม 9 อำเภอ ในงานประเพณีลอยกระทง เผาเทียน เล่นไฟ จังหวัดสุโขทัย ณ อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย เพื่อยืนยันความภาคภูมิใจในรากเหง้าของตน

5. บทสรุป: สู่การท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ที่ยั่งยืน

ภายใต้การขับเคลื่อนของ องค์การบริหารส่วนตำบลแม่สิน ร่วมกับ อพท.4 (สุโขทัย) และวิสาหกิจชุมชนกลุ่มเกษตรกรการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ตำบลแม่สิน วิถีชีวิตลีซูหรือลีซอ ห้วยระแฮ้ กำลังถูกยกระดับสู่การท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม โดยได้เชื่อมโยงกับเครือข่ายชาติพันธุ์ในงาน “อิ้วเมี๋ยนปวั้งต่อยชาติพันธุ์ บ้านฉั่นซุ๊โข่ทัย” เพื่อสร้างการรับรู้ในฐานะส่วนหนึ่งของ สุโขทัยเมืองสร้างสรรค์ (UNESCO) และสร้างรายได้ที่ยั่งยืนให้แก่ชุมชนสืบไป

แหล่งข้อมูลอ้างอิง:

นายบัญชา บุกล่า: ผู้ใหญ่บ้านหมู่ที่ 21 บ้านสุเม่นเหนือ (ผู้ให้ข้อมูลพื้นที่ ประชากร และวิถีเกษตร)

ลลิดา หลักชัย: (2564). การธำรงอัตลักษณ์ชาติพันธุ์ลีซู (ห้วยระแฮ้) หมู่ 21 ตำบลแม่สิน. ศิลปศาสตรบัณฑิต คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร.

องค์การบริหารส่วนตำบลแม่สิน: (ข้อมูลยุทธศาสตร์การพัฒนาและกิจกรรมประชาสัมพันธ์)

องค์การบริหารการพัฒนาพื้นที่พิเศษเพื่อการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน (อพท.4): (ข้อมูลการสนับสนุนเครือข่ายท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน)

กลุ่มการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ตำบลแม่สิน: (ข้อมูลกิจกรรมส่งเสริมศักยภาพการท่องเที่ยวในพื้นที่)

เรียบเรียงโดย: นายเจษฎา เยาวยอด